Gerilim düşümü neden kesiti belirler?
Her iletkenin bir direnci vardır; kablo uzadıkça ve akım arttıkça kablo üzerinde kaybolan gerilim büyür. Yüke ulaşan gerilim düşerse motorlar zor kalkar, lambalar sönükleşir, elektronik cihazlar hatalı çalışabilir. Kesit büyüdükçe direnç küçüldüğü için aynı akım ve mesafede düşüm azalır. Bu yüzden uzun hatlarda kablo çoğu zaman akımın gerektirdiğinden daha kalın seçilir.
Formül ve semboller
Üç fazlı dengeli bir hatta S = √3 × L × I × cosφ ÷ (γ × ΔU), tek fazlı hatta ise S = 2 × L × I × cosφ ÷ (γ × ΔU) kullanılır. Güç biliniyorsa akım önce I = P ÷ (√3 × U × cosφ) veya I = P ÷ (U × cosφ) ile bulunur. Araçtaki ΔU, izin verilen yüzdenin gerilimle çarpımıdır.
| Sembol | Anlamı | Birim |
|---|---|---|
| S | Gerekli iletken kesiti | mm² |
| L | Kablo uzunluğu (tek yön) | m |
| I | Yük akımı | A |
| cosφ | Güç faktörü | – |
| γ | İletkenlik: bakır 56, alüminyum 35 | m/Ω·mm² |
| ΔU | İzin verilen gerilim düşümü (% × gerilim) | V |
Standart kesit sırası şöyledir: 1,5 – 2,5 – 4 – 6 – 10 – 16 – 25 – 35 – 50 – 70 – 95 – 120 – 150 – 185 – 240 mm². Hesaplanan değer bu listedeki bir sonraki büyük değere yuvarlanır.
Örnek hesap
400 V üç fazlı bir hattan 120 m uzaklıktaki 22 kW’lık bir yükü (cosφ = 0,85) bakır kabloyla besleyeceğimizi düşünelim; izin verilen düşüm %3 olsun. Yük akımı I = 22.000 ÷ (√3 × 400 × 0,85) ≈ 37,36 A çıkar. İzin verilen düşüm ΔU = 0,03 × 400 = 12 V’tur. Gerekli kesit S = √3 × 120 × 37,36 × 0,85 ÷ (56 × 12) ≈ 9,82 mm² olur; en yakın üst standart kesit 10 mm²’dir. Bu kesitte gerçek düşüm yaklaşık 11,79 V, yani %2,95’tir ve sınırın içinde kalır.
Tek fazlı bir örnek: 230 V, 16 A, cosφ = 1, 50 m bakır kablo, %3 düşüm. ΔU = 6,9 V olduğundan S = 2 × 50 × 16 × 1 ÷ (56 × 6,9) ≈ 4,14 mm² çıkar ve 6 mm² seçilir; bu kesitte düşüm yaklaşık 4,76 V (%2,07) olur.
Bakır mı, alüminyum mu?
Formülde malzemeyi γ iletkenliği temsil eder. Bakırda 56, alüminyumda 35 m/Ω·mm² alınır; bu yüzden alüminyum kablo aynı akım ve mesafede aynı gerilim düşümü için yaklaşık 1,6 kat daha kalın seçilir (56 ÷ 35). Örnekteki 22 kW’lık hattı alüminyumla kurmak isterseniz aracın iletken alanını değiştirmeniz yeterlidir; kesit 9,82 mm²’den yaklaşık 15,7 mm²’ye çıkar ve standart değer 16 mm² olur. Alüminyum kullanımında bağlantı elemanları ile asgari kesit kuralları ayrıca denetlenmelidir.
Sonucu kullanırken dikkat edilecekler
- Isınma ayrı bir ölçüttür. Kısa hatlarda gerilim düşümü küçük çıkar ve kesiti asıl akım taşıma kapasitesi belirler; bu değer döşeme şekline, ortam sıcaklığına ve kablo sayısına göre değişir, üretici tablosundan okunmalıdır.
- İki sonuçtan büyüğünü seçin. Gerilim düşümüne göre bulunan kesit ile akım taşıma kapasitesine göre bulunan kesit karşılaştırılır, büyük olanı kullanılır.
- Kalkış akımı yüksek motorlarda, ilk anda gerilimin ne kadar düştüğünü ayrıca değerlendirmek gerekir.
- Uzun ve kalın hatlarda kablo reaktansı etkisini artırır; bu araç yalnızca direnci hesaba katar.
- Reaktif gücü azaltmak akımı düşürür; ayrıntı için kompanzasyon hesaplama aracına bakın.
