Ortalama nedir, hangi türleri var?
Ortalama, bir grup sayıyı tek bir temsilci değerle özetler. Bu araç üç durumu kapsar: sayıların aritmetik ortalaması, ağırlıklı ortalama ve lise karne ortalaması. Aritmetik ortalamada bütün sayılar eşit sayılır: ortalama = sayıların toplamı ÷ sayı adedi. Ağırlıklı ortalamada her değerin bir ağırlığı vardır: ortalama = Σ(değer × ağırlık) ÷ Σ ağırlık. Ağırlıkların hepsi eşitse iki sonuç aynıdır.
Aritmetik ortalama, medyan ve standart sapma
Aritmetik modda araç, ortalamaya ek olarak medyanı (sıralanmış listenin ortasındaki değer), tepe değeri (en sık geçen sayı) ve standart sapmayı verir. Standart sapma sayıların ortalamadan ne kadar dağıldığını gösterir. Tüm grubu kapsayan “anakütle” biçimi sayı adedine, daha büyük bir grubun örneği için kullanılan “örneklem” biçimi adedin bir eksiğine bölünür; araç ikisini de yazar. Birkaç aşırı uç değer ortalamayı yanıltabilir, böyle durumlarda medyan daha dengeli bir özettir.
Örnek: 72, 85, 90, 64, 78 ve 91 sayılarının toplamı 480, adedi 6’dır; ortalama 80 çıkar. Sıralanmış liste 64, 72, 78, 85, 90, 91 olduğundan medyan (78 + 85) ÷ 2 = 81,5 olur. Ortalamadan farkların kareleri toplamı 570’tir; anakütle standart sapması √(570 ÷ 6) ≈ 9,75, örneklem standart sapması √(570 ÷ 5) ≈ 10,68.
Ağırlıklı ortalama
Notların önemi eşit değilse ağırlıklı ortalama kullanılır. Değerler 60, 80 ve 90, ağırlıklar sırasıyla 30, 50 ve 20 olsun: (60 × 30 + 80 × 50 + 90 × 20) ÷ 100 = 7.600 ÷ 100 = 76. Aynı üç not düz ortalamayla 76,67 verirdi; 90 notunun ağırlığı en düşük (20), 60 notunun ağırlığı ise 30 olduğu için ağırlıklı sonuç daha düşük çıkar. Ağırlıklar yüzde olmak zorunda değildir; kredi veya ders saati gibi herhangi bir pozitif sayı olabilir, araç oranları kullanır.
Lise karne ortalaması ve takdir-teşekkür
Lisede dönem ortalaması, derslerin haftalık ders saatiyle ağırlıklandırılır: ortalama = Σ(ders puanı × haftalık ders saati) ÷ Σ ders saati. MEB Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği’ne göre dönem puanlarının ağırlıklı ortalaması en az 70,00 olan, davranış puanı 100 olan ve başarısız dersi bulunmayan öğrenci ödüllendirilir.
| Dönem ağırlıklı ortalaması | Belge |
|---|---|
| 85,00 ve üzeri | Takdir belgesi |
| 70,00 – 84,99 | Teşekkür belgesi |
| 70,00’in altı | Başarı belgesi verilmez |
Ortaöğretim süresince en az üç öğretim yılının bütün dönemlerinde takdir alan öğrenciye üstün başarı belgesi verilir. Yönetmelikteki devamsızlık hükmüne göre özürsüz devamsızlığı 10 günü ya da toplam devamsızlığı 30 günü aşan öğrenci (bazı öğrenci gruplarında sınırlar farklıdır) o yıl teşekkür, takdir, onur ve üstün başarı belgesi alamaz. Belgeyi okul öğrenci ödül ve disiplin kurulu verir; araç bu üç şartı sizin işaretlediğiniz kutulara göre değerlendirir.
Örnek: sekiz dersin puanları 90, 85, 78, 92, 70, 88, 95 ve 80; haftalık ders saatleri 5, 6, 2, 2, 2, 2, 2 ve 2 olsun. Puan × saat toplamı 1.966, toplam ders saati 23’tür; ağırlıklı ortalama 1.966 ÷ 23 = 85,48 çıkar ve takdir ortalamasına ulaşılır. Puanların düz ortalaması ise 678 ÷ 8 = 84,75’tir; yani ders saatini hesaba katmadan bakan biri teşekkür aralığında görünür. Ders saatinin neden önemli olduğunu bu fark gösterir.
Kullanırken dikkat edilecekler
- Sayıları doğru ayırın: boşluk ya da noktalı virgül kullanın; virgül ondalık işaretidir. “70,85,90” yazarsanız araç bunun tek bir sayı olmadığını bildirir.
- Sıra önemlidir: ağırlıklı ve lise modunda değerler ile ağırlıklar (ders puanı ile ders saati) aynı sırada olmalı, sayıları eşit olmalıdır.
- Karnedeki ortalamaya bakın: kesin sonucu e-Okul’daki karne belirler; yuvarlama farkları eşiğe çok yakın ortalamalarda belge durumunu değiştirebilir.
- Ortaokul ve ilkokul farklıdır: bu araçtaki takdir-teşekkür kontrolü lise yönetmeliğine göredir.
- Üniversite için ayrı araçlar var: harf notu ve krediyle ortalama için not ortalaması hesaplama, tek bir dersin vize-final notu için vize final ortalama hesaplama aracına bakın.
